Sự thật về phong cách học tập (VARK): Bằng chứng khoa học và cách học hiệu quả

Khi bước vào giảng đường đại học hay những ngày đầu tiếp nhận khối lượng chuyên môn đồ sộ tại nơi làm việc, nhiều người trong chúng ta từng làm một bài trắc nghiệm để xem mình thuộc “phong cách học tập” nào. Kết quả trả về thường gắn cho ta một định danh quen thuộc: người học thị giác (Visual), thính giác (Aural), đọc/viết (Read/Write) hay vận động (Kinesthetic).

Từ đó, một niềm tin trực giác hình thành: nếu bản thân tiếp nhận thông tin đúng kênh ưa thích — người thị giác chỉ xem sơ đồ, người thính giác chỉ nghe giảng — thì việc học sẽ nhanh hơn, nhớ lâu hơn và ít tốn sức hơn.

Tuy nhiên, khoa học nhận thức và tâm lý học giáo dục trong hai thập kỷ qua đã chỉ ra một bức tranh hoàn toàn khác. Việc chúng ta có sở thích tiếp nhận thông tin là có thật, nhưng giả thuyết cho rằng dạy và học khớp đúng phong cách giúp tăng hiệu quả ghi nhớ gần như không có bằng chứng thực nghiệm ủng hộ.

Bài viết này giúp bạn nhìn nhận lại mô hình VARK một cách khách quan, phân tích những nghiên cứu đối chứng quy mô lớn và quan trọng nhất: cung cấp các kỹ thuật học tập dựa trên bằng chứng để bạn ứng dụng ngay vào công việc và học tập.

I. Mô hình VARK và lý do niềm tin này phổ biến bền bỉ

Mô hình VARK được phát triển vào cuối thập niên 1980 bởi nhà nghiên cứu giáo dục người New Zealand Neil Fleming và chính thức được công bố trên tạp chí khoa học cùng Colleen Mills vào năm 1992. Fleming chia sở thích học tập thành bốn phương thức chính:

• Visual (Thị giác): Ưa thích biểu đồ, sơ đồ luồng, đồ họa, ký hiệu, hình khối và bản đồ tư duy.
• Aural (Thính giác): Tiếp thu thuận tiện qua bài giảng, trao đổi nhóm, tranh luận miệng và nghe lại băng ghi âm.
• Read/Write (Đọc/Viết): Ưu tiên từ ngữ văn bản dạng chữ, danh sách liệt kê, bài viết học thuật và ghi chú chi tiết.
• Kinesthetic (Vận động/Trải nghiệm): Thích học qua thực hành trực tiếp, mô phỏng thực tế, thao tác với mô hình hoặc áp dụng ngay vào bài toán cụ thể.

Mô hình này nhanh chóng lan rộng khắp các cấp học từ phổ thông đến đại học trên toàn thế giới. Thậm chí, việc tin rằng học sinh tiếp thu tốt nhất khi được giảng dạy theo đúng phong cách học tập đã trở thành quan niệm mặc định trong tâm trí phần lớn người làm giáo dục.

Trong một nghiên cứu tổng quan hệ thống do Newton & Salvi (2020) thực hiện trên 37 nghiên cứu với tổng cộng 15.405 nhà giáo dục tại 18 quốc gia, tỷ lệ người tin vào giả thuyết “học sinh học tốt hơn khi nhận thông tin đúng phong cách ưa thích” lên tới trung bình 89,1% (dao động từ 58% đến 97,6%). Đặc biệt, trong nhóm giáo viên thực tập, con số này đạt mức kỷ lục 95,4%.

Tại sao mô hình VARK lại có sức sống bền bỉ như vậy?

• Phù hợp với trực giác cá nhân: Mỗi người đều cảm thấy mình dễ chịu hơn khi đọc sách hoặc khi nghe người khác giảng giải. Khi một lý thuyết mô tả đúng cảm nhận chủ quan đó, chúng ta dễ dàng đón nhận nó như một chân lý khoa học.
• Nhu cầu thấu hiểu sự khác biệt: Các nhà giáo dục luôn mong muốn tôn trọng sự đa dạng của học sinh. VARK xuất hiện như một công cụ nhân văn, mang thông điệp rằng “ai cũng có cách học riêng và không ai kém cỏi”.
• Hiệu ứng gắn nhãn tâm lý: Con người có xu hướng thích những hệ thống phân loại đơn giản, dễ nhớ để giải thích năng lực của bản thân, tương tự như các bài trắc nghiệm tính cách.

Thế nhưng, như Newton & Salvi (2020) đã nhấn mạnh, sự phổ biến của một niềm tin chỉ phản ánh sức hấp dẫn truyền thông và trực giác của nó, hoàn toàn không phải là thước đo cho tính đúng đắn về mặt khoa học.

II. Giả thuyết khớp lệnh: Bằng chứng thực nghiệm nói lên điều gì?

Trong giới nghiên cứu, luận điểm “dạy đúng phong cách giúp học tốt hơn” được gọi là giả thuyết khớp lệnh (matching hypothesis hoặc meshing hypothesis). Để kiểm chứng giả thuyết này, các nhà khoa học không thể chỉ hỏi người học xem họ có thích buổi học hay không, mà phải kiểm tra xem điểm số ghi nhớ và thấu hiểu thực tế có tăng lên hay không.

Tiêu chuẩn kiểm định của Pashler và cộng sự (2008)

Năm 2008, một hội đồng các nhà khoa học nhận thức hàng đầu do Harold Pashler dẫn đầu đã công bố một báo cáo mang tính bước ngoặt trên tạp chí Psychological Science in the Public Interest mang tên Pashler et al. (2008).

Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng, để chứng minh giả thuyết khớp lệnh có giá trị thực tiễn, một nghiên cứu bắt buộc phải đạt đủ bốn điều kiện khắt khe:

• Phân loại người học thành các nhóm phong cách độc lập, ví dụ nhóm thị giác và nhóm thính giác.
• Phân ngẫu nhiên người học trong từng nhóm vào các phương pháp giảng dạy khác nhau.
• Cho tất cả các nhóm làm cùng một bài kiểm tra chuẩn hóa để đánh giá năng lực hiểu và nhớ.
• Kết quả phải xuất hiện tương tác chéo (crossover interaction): mỗi nhóm phải đạt điểm cao hơn rõ rệt với phương pháp tương ứng theo hai hướng đối lập.

Sau khi rà soát toàn bộ tài liệu học thuật xuất bản trong nhiều thập kỷ, Pashler et al. (2008) kết luận: Những nghiên cứu có thiết kế phương pháp luận đạt chuẩn là cực kỳ hiếm hoi. Trong số ít nghiên cứu làm đúng chuẩn, kết quả hầu như không tìm thấy hiệu ứng tương tác chéo để ủng hộ giả thuyết khớp lệnh.

Tổng quan của Aslaksen & Lorås (2018): Hiệu ứng không có ý nghĩa thống kê

Mười năm sau báo cáo của Pashler, hai nhà nghiên cứu Aslaksen & Lorås (2018) tiến hành một bài điểm báo thu nhỏ (mini-review) trên Frontiers in Psychology. Họ quét hơn 1.200 tài liệu và chỉ chọn lọc được đúng 10 công trình thực nghiệm đáp ứng đầy đủ tiêu chí của Pashler.

Khi tổng hợp 22 quy mô hiệu ứng (effect size) từ các nghiên cứu này, kết quả cho thấy:

• Khớp phong cách thị giác mang lại quy mô hiệu ứng g = −0,09 (p = 0,80).
• Khớp phong cách thính giác mang lại quy mô hiệu ứng g = −0,27 (p = 0,37).

Cả hai con số này đều quá nhỏ, mang dấu âm và hoàn toàn không có ý nghĩa thống kê. Khoảng tin cậy 95% đều cắt qua giá trị 0, cho thấy việc điều chỉnh bài giảng khớp với phong cách không đem lại bất kỳ cải thiện nào có thể lặp lại được trong kết quả học tập.

Phân tích gộp quy mô lớn của Clinton-Lisell & Litzinger (2024)

Nghi ngờ rằng các nghiên cứu trước có thể có cỡ mẫu nhỏ, Clinton-Lisell & Litzinger (2024) đã công bố phân tích gộp toàn diện đầu tiên về giả thuyết khớp lệnh trên tạp chí Frontiers in Psychology. Phân tích này tổng hợp dữ liệu từ 21 nghiên cứu độc lập, bao gồm 101 quy mô hiệu ứng trên 1.712 người tham gia.

Kết quả ghi nhận:

• Mức hiệu ứng gộp tổng thể đạt g = 0,31 (p = 0,02). Về mặt toán học, đây là một hiệu ứng nhỏ.
• Tuy nhiên, khi đào sâu vào bản chất, chỉ có 26% các phép đo kết quả học tập ghi nhận sự xuất hiện của tương tác chéo (crossover interaction).
• Trong số 12 nghiên cứu định tính khác không đủ dữ liệu số để đưa vào mô hình gộp, cũng chỉ có 25% cho thấy dấu hiệu tương tác chéo.

Nhóm tác giả kết luận rõ ràng: Chi phí thời gian, công sức và tiền bạc để thiết kế riêng tài liệu học tập cho từng phong cách là rất lớn, trong khi lợi ích nhận lại quá nhỏ và quá hiếm khi xảy ra. Do đó, không có cơ sở khoa học để áp dụng rộng rãi việc khớp phong cách học tập trong môi trường giáo dục hay đào tạo nghề nghiệp.

Phát hiện bất ngờ từ Lyle và cộng sự (2023): Học lệch phong cách lại làm bài tốt hơn

Không dừng lại ở việc “không có tác dụng”, nghiên cứu thực nghiệm ngẫu nhiên của Lyle et al. (2023) trên tạp chí Computers and Education Open đã mang đến một phát hiện phản bác trực tiếp giả thuyết khớp lệnh.

Nhóm nghiên cứu chia người học theo phong cách chủ động (active) và phản tư (reflective), sau đó phân họ vào các bài học có tính tương tác cao hoặc bài học phi tương tác. Trong các bài kiểm tra định nghĩa thông thường, không có sự khác biệt giữa hai nhóm. Nhưng ở bài kiểm tra mục tiêu chuyên sâu, nhóm học lệch phong cách lại đạt kết quả tốt hơn nhóm được học khớp phong cách.

Lý do là khi người học phải tiếp xúc với định dạng mà họ chưa quen, não bộ buộc phải nỗ lực tư duy nhiều hơn, tập trung cao độ hơn để giải mã thông tin. Nỗ lực nhận thức này (desirable difficulty) vô tình giúp dấu vết trí nhớ được khắc sâu hơn, thay vì cảm giác trôi chảy giả tạo khi được xem thứ gì đó quá vừa vặn với thói quen.

Chính trang chủ VARK-Learn của Neil Fleming tuyên bố điều gì?

Một sự thật trớ trêu là chính trang chủ chính thức của hệ thống VARK-Learn cũng phủ nhận giả thuyết khớp lệnh. Trên trang mục “What VARK Is and Isn’t”, tổ chức này tuyên bố rõ:

• VARK không bao giờ khuyến nghị giáo viên phải giảng dạy theo đúng phong cách của từng cá nhân.
• VARK không phải là một công cụ chẩn đoán hay một chiếc nhãn cố định để phân loại năng lực con người.
• Mục đích nguyên bản của Neil Fleming khi tạo ra bảng câu hỏi là xem nó như “một chất xúc tác để phản tư” (a catalyst for reflection). Nó là công cụ giúp người học phát triển khả năng siêu nhận thức (metacognition), tự nhận biết thói quen của mình để từ đó chủ động điều chỉnh chiến lược học tập cho linh hoạt hơn.

Cần phân biệt rõ: Sở thích (Preference) khác với năng lực (Ability)

Việc bác bỏ giả thuyết khớp lệnh không đồng nghĩa với việc xem nhẹ người học. Chúng ta cần phân định rạch ròi hai khái niệm:

• Sở thích tiếp nhận (Preference): Bạn thích xem video hơn đọc giáo trình dài dòng. Sở thích này hoàn toàn có thật và việc tôn trọng sở thích giúp bạn có cảm giác thoải mái bước đầu.
• Năng lực xử lý và hiệu quả lưu trữ (Learning Outcome): Khả năng não bộ hiểu sâu và nhớ lâu một khái niệm không phụ thuộc vào việc mắt hay tai bạn tiếp nhận nó, mà phụ thuộc vào cách não bộ xử lý thông tin đó ở cấp độ ý nghĩa.

Nếu bạn học cách dựng một giao diện phần mềm hay định tuyến mạng máy tính, bạn bắt buộc phải nhìn sơ đồ trực quan và bắt tay vào thao tác lệnh. Ngược lại, nếu bạn học về tư duy logic hay cấu trúc ngữ pháp, việc đọc và phân tích văn bản là điều không thể thay thế. Phương thức học tập hiệu quả phải phụ thuộc vào bản chất của nội dung cần học, chứ không phụ thuộc vào “nhãn dán” của người học.

III. Kỹ thuật nào thực sự giúp nhớ lâu?

Khi không còn bị phân tâm bởi việc tìm kiếm tài liệu “đúng chuẩn phong cách”, chúng ta có thể dồn toàn bộ thời gian và năng lượng vào những phương pháp đã được thực nghiệm chứng minh là mang lại hiệu quả vượt trội.

Trong công trình nghiên cứu tổng kết 10 kỹ thuật học tập phổ biến của Dunlosky et al. (2013) đăng trên Psychological Science in the Public Interest, cùng dự án tổng hợp của tổ chức The Learning Scientists (2016), các nhà khoa học nhận thức đã đúc kết sáu chiến lược cốt lõi sau.

1. Tự kiểm tra / Luyện tập truy hồi (Retrieval Practice)

Thay vì đọc đi đọc lại tài liệu một cách thụ động, bạn gấp sách lại và cố gắng lôi thông tin từ trong não ra ngoài: tự trả lời câu hỏi, viết lại dàn ý từ trí nhớ hoặc dùng flashcard. Mỗi lần não bộ phải nỗ lực tìm kiếm và tái hiện kiến thức, liên kết thần kinh của thông tin đó sẽ được củng cố. Bạn có thể tìm hiểu sâu hơn qua bài học chủ động bằng active recall.

2. Lặp lại giãn cách (Spaced Repetition)

Thay vì nhồi nhét tám tiếng trước kỳ thi hoặc buổi phỏng vấn, hãy chia nhỏ thời lượng thành các phiên 45–60 phút cách nhau một ngày, ba ngày và một tuần. Khoảng thời gian quên tự nhiên giữa các phiên buộc não khởi động lại quá trình truy hồi. Tham khảo hướng dẫn tại bài lặp lại giãn cách (spaced repetition).

3. Học xen kẽ (Interleaving)

Thay vì luyện tập một dạng bài liên tục rồi mới chuyển sang dạng khác, kỹ thuật xen kẽ yêu cầu bạn đảo lượt các chủ đề hoặc dạng bài trong cùng một buổi học. Phương pháp này rèn khả năng phân biệt đặc điểm của từng bài toán và lựa chọn công cụ phù hợp.

4. Tự giải thích và đào sâu bản chất (Elaboration)

Hãy đặt các câu hỏi mở như “Tại sao sự việc này lại diễn ra như vậy?” và “Nguyên lý này liên hệ thế nào với điều mình đã biết?”. Khi giải thích một quy trình hoặc dạy lại khái niệm, bạn đang tích hợp kiến thức mới vào mạng lưới tri thức sẵn có. Đây cũng là nguyên tắc nền tảng của phương pháp ghi chú để dùng lại.

5. Mã hóa kép có chức năng (Dual Coding)

Mã hóa kép không phân chia người học thành “người hình ảnh” hay “người con chữ”, mà kết hợp cả hai kênh xử lý ở mọi người học. Lời văn mạch lạc đi cùng sơ đồ thể hiện quan hệ logic giúp việc hiểu sâu hơn; hình ảnh cần giải thích cấu trúc, không chỉ dùng để trang trí.

6. Sử dụng ví dụ cụ thể (Concrete Examples)

Các định nghĩa trừu tượng khó neo giữ trong trí nhớ. Nhiều ví dụ cụ thể và đa dạng giúp bạn thấy cách nguyên lý vận hành ngoài đời thực, đồng thời tạo cầu nối để kích hoạt lại lý thuyết khi gặp tình huống mới.

Tóm tắt nhanh: 6 kỹ thuật học tập có bằng chứng thực nghiệm

Kỹ thuật	Bản chất	Mức bằng chứng
Retrieval Practice	Tự kiểm tra, viết lại từ trí nhớ thay vì đọc thụ động	Rất cao
Spaced Repetition	Chia nhỏ việc ôn tập theo các khoảng cách ngày tăng dần	Rất cao
Interleaving	Đảo chéo giữa các dạng bài và chủ đề trong một buổi học	Trung bình – Cao
Elaboration	Đặt câu hỏi “tại sao”, tự giải thích và liên hệ kiến thức cũ	Trung bình
Dual Coding	Kết hợp từ ngữ súc tích với sơ đồ giải thích trực quan	Trung bình
Concrete Examples	Dùng nhiều ví dụ thực tế đa dạng để minh họa nguyên lý	Trung bình

Lời khuyên thực hành cho người mới đi làm

Nếu trước đây bạn từng làm một bài trắc nghiệm phong cách học và được xếp vào một nhóm VARK cụ thể, bạn không cần vứt bỏ kết quả đó. Hãy nhớ đây là công cụ tự phản chiếu, không phải chẩn đoán. Điều quan trọng là thay đổi lăng kính tiếp cận:

• Xem kết quả như điểm khởi đầu để thử nghiệm, không phải nhãn dán định mệnh: Ghi nhận vùng thoải mái hiện tại, nhưng chủ động thử thêm sơ đồ luồng, diễn giải bằng lời hoặc thực hành để tìm phương thức phù hợp với nội dung cụ thể.
• Chọn định dạng theo nội dung, không theo bản thân: Khái niệm về không gian hoặc quy trình cần sơ đồ; phân tích chính sách hoặc lập luận cần đọc kỹ văn bản. Nội dung quy định phương tiện tiếp nhận, không phải định kiến cá nhân.
• Xây dựng quy tắc tự đo lường tiến bộ: Đừng đánh giá buổi học qua cảm giác dễ hiểu. Sau một đến ba ngày không nhìn tài liệu, hãy đo xem bạn tự truy hồi và viết lại được bao nhiêu ý cốt lõi.

Việc từ bỏ chiếc nhãn “phong cách học tập” không làm bạn mất đi bản sắc cá nhân. Ngược lại, nó giải phóng bạn khỏi những ranh giới tự đặt ra, cho phép bạn linh hoạt sử dụng mọi giác quan và công cụ nhận thức để làm chủ kiến thức mới trong sự nghiệp.